Er wordt regelmatig geschreven over historische aardbevingen door populistische media. Maar echt goed bij de bron is er niet altijd gecheckt en er wordt vooral veel nageschreven.1 Hieronder een poging om een goede en zo volledig mogelijke lijst te maken van de zwaarste aardbevingen in Europa.
Er zijn drie databases op internet te vinden met historische aardbevingen:
- Global Significant Earthquake Database (NOAA) – vanaf 2150 BC
- European Archive of Historical Earthquake Data (AHEAD) – 1000 tot 1899
- European PreInstrumental Earthquake CAtalogue (EPICA) – 1000 tot 1899
De kracht van de aardbevingen
Voor historische aardbevingen is vaak de Schaal van Richter uit 1935 gebruikt. De opvolger is de momentmagnitudeschaal uit de jaren 70 en aangegeven met (Mw). AHEAD en EPICA zijn met diverse Europese aardbevingen genuanceerder dan NOAA. Zo is de aardbeving uit Verviers in 1692 teruggebracht van een M6.3 naar een Mw5.8.
Aardbevingen in Turkije ten oosten van de Bosporus en in Cyprus worden tot Azië gerekend en komen niet in deze lijst voor. Alleen aardbevingen sterker dan Mw7.5 halen de top 10 van de zwaarste aardbevingen in Europa.
De actiefste gebieden
Duidelijk is dat de Azoren-Gibraltar-breukzone tussen Portugal en Madeira de zwaarste aardbevingen in Europa veroorzaakt. De aardbevingen hier zijn krachtiger dan op de beroemde Sint Andreasbreuk in Californië. Het tweede actieve gebied is de Helleense boog met Kreta en Rhodos.
Een derde gebied waar zware aardbevingen zijn te verwachten is de Balkan en dan met name Roemenië. Het zuiden van Italië inclusief Sicilië heeft vervolgens de eer ook zware aardbevingen te produceren, maar deze zijn niet zo krachtig als bij Portugal of de Heleense boog. De aardbevingen in Zuid-Italië veroorzaken veel slachtoffers, omdat de bouwkunsten van de Italianen na het vertrek van de Romeinen een stuk minder is geworden.
De top 10 zwaarste aardbevingen in Europa
De top 10 wordt gedomineerd door aardbevingen van de laatste 250 jaar. Dat betekent dat we veel zware aardbevingen missen, omdat bij oudere gebeurtenissen we afhankelijk zijn van schriftelijke bronnen in bewoond gebied. 2
1 – Atlantische Oceaan – Portugal, 1 november 1755 (Mw8.5)
Deze aardbeving is de zwaarste Europese aardbeving die we kennen uit de recente geschiedenis en staat bekend als de grote aardbeving van Lissabon. Deze stad was op dat moment een van de grootste steden in de wereld. De beving vond plaats op 1 november 1755 op zo’n 200 kilometer ten zuidwesten van Lissabon op de Gorringe Ridge (Azoren-Gibraltar-breukzone).
Geschat wordt dat de kracht tussen de 8,5 en 9 op de schaal van Richter was. De sterkte op de Schaal van Richter is geschat en een benadering, omdat we pas sinds de 20e eeuw aardbevingen meten. Het Europese AHEAD stelt hem vast op een kracht van Mw8.5.
De schade van deze beving die optrad rond 9.40 uur lokale tijd was enorm. In Lissabon vielen duizenden doden. Veel mensen zaten in de kerk en kregen het puin over zich heen. Bij de paniek in Lissabon brak er brand uit, waarbij de stad door een enorme vuurzee werd getroffen. Ook in de Algarve was er veel schade. De aardbeving werd gevolgd door een tsunami van 18 meter hoog langs de kust van Noord Afrika. Ongeveer 20 minuten na de aardbeving overspoelden golven van 12 meter de kust van de Algarve. In Engeland was de tsunami 3 meter hoog.
Lissabon 1755
De catastrofe voor Portugal was compleet: zware aardschokken, instortende gebouwen, mensen onder het puin, gevolgd door brand nadat veel kaarsen omvielen. Daarna overspoelde een enorme tsunami de kust en verdronken veel mensen.
Schokken van de aardbeving zijn gevoeld tot in Finland. Alhoewel er uit Nederland nauwelijks berichten van zijn. Wel was er sprake van de grote waterberoering3. Het duurde 25 dagen voordat het nieuws uit Portugal via Frankrijk de Nederlandse overheid bereikte. Zeker 15 jaar waren er naschokken, waarbij de naschok van 1761 de krachtigste was. De aardbeving zorgde ervoor dat het machtige Portugese Rijk met koloniën over de hele wereld verdween.
In Lissabon kan de aardbeving zelf worden meegemaakt in een aardbevingsmuseum.
2 – Atlantische Oceaan – Portugal, 60 BC (M8.5)
Deze aardbeving komt voor in Romeinse bronnen. Hij wordt gepositioneerd in de buurt van Kaap Sint-Vincent, de zuidwestelijke punt van het Portugese vastenland. Ook deze aardbeving is ontstaan op de Gorringe Ridge (Azoren-Gibraltar-breukzone) enkele honderden kilometers in de Atlantische Oceaan. Er volgde een tsunami. Oorspronkelijk was deze aardbeving vastgesteld op een M6,7, maar NOAA klikt deze vast4 op een M8.5. Ook Portugese onderzoekers stellen deze aardbeving vast op kracht M8.5.5
3 – Kreta – Griekenland, 8 augustus 1303 (Mw8.3)
Rond zonsopkomst vond aan de oostkant van Kreta een krachtige aardbeving plaats, die werd gevolgd door een tsunami van 9 meter hoog. De beving die een geschatte kracht van 8 op de schaal van Richter had, werd gevoeld tot in Venetië op 1600 kilometer afstand. Het eiland had grote schade en de meeste slachtoffers waren vrouwen en kinderen. Ook was er veel schade in Egypte. AHEAD stelt deze vast op Mw8.3.
4 – Kreta – Griekenland, 21 juli 365 (M8)
Het epicentrum van deze krachtige zeebeving lag ten zuidwesten van het eiland. Uit onderzoek blijkt dat het landschap 9 tot 10 meter aan de westelijke zijde van Kreta is opgetild. Zeegrotten aan de zuidwestkant liggen sinds die tijd op land. Alle plaatsen op Kreta werden vernietigd. De aardbeving die in de vroege ochtend optrad, veroorzaakte schade in Midden en Zuid Griekenland, Sicilië en Cyprus.
Een tsunami zorgde voor grote schade in Egypte en Libië en in Griekenland kwamen 5000 mensen om het leven. Schepen werden na de tsunami drie kilometer landinwaarts aangetroffen. De NOAA stelt deze aardbeving vast op een geschatte kracht van 8 op de schaal van Richter.
De schademeldingen komen uit een groot gebied. Historici hebben ontdekt dat er in deze periode 12 flinke aardbevingen in 11 jaar tijd waren in het oostelijke deel van de Middellandse Zee en dat niet alle schade aan de Kreta-beving van 365 is toe te schijven.
5 – Vrancea – Roemenië, 26 oktober 1802 (Mw7.9)
In 1802 vond er een zware aardbeving plaats in Vrancea, Moldavië het huidige Roemenië. De kracht wordt geschat op Mw7.9, waarbij de NOAA deze vastzet op Mw7.4 en AHEAD op Mw7.9. Het geweld duurde 2,5 minuut en vond rond 12.55 uur lokale tijd plaats. De beving werd in heel Oost-Europa gevoeld, tot aan Sint Petersburg en Moskou aan toe. Boekarest werd zwaar getroffen. Kerktorens vielen om en er brak brand uit. In Bulgarije werden diverse steden verwoest. In de laatste 200 jaar zijn er in de provincie Vrancea zeven aardbevingen voorgekomen met een kracht die groter was dan M7.
6 – Madeira – Portugal, 26 mei 1975 (Mw 7.8)
Deze zeebeving om 9.13 uur lokale tijd zorgde voor schade op Madeira dat 250 kilometer verderop lag. De beving werd gevoeld in Portugal en Spanje. Er ontstond een tsunami van 2 meter. De beving op Madeira duurde 35 seconden. Er was enige paniek, maar er waren geen slachtoffers. Een enkeling viel flauw een ander raakte dakloos.
7 – Atlantische Oceaan – Portugal, 28 februari 1969 (Mw7.8)
Deze nacht beefde de oceaanbodem ten westen van Portugal en Marokko op 22 kilometer diepte. De aardbeving van Mw 7,8 op de Gorringe Ridge (Azoren-Gibraltar-breukzone) zorgde voor 25 doden (Portugal 13, Marokko 8, Spanje 4) en 80 gewonden. Het sterkst werd de beving gevoeld in de Algarve. De trillingen werden gevoeld tot op 1300 kilometer afstand in Bordeaux.
8 – Kreta – Griekenland, 12 oktober 1856 (Mw7.7)
Grote delen van de oostelijke Middellandse Zee worden tussen 2.38 en 2.45 uur lokale tijd getroffen door een krachtige aardbeving. De schattingen van de kracht liggen tussen de M7.7 en de M8.3 op de schaal van Richter. AHEAD stelt hem vast op een Mw7.7. Het epicentrum lag aan de oostkant van Kreta, ten noorden van Sitia. De stad Heraklion werd vernietigd, waarbij 500 doden vielen.
Ook naburige eilanden zoals Kasos en Karpathos hadden veel schade. Schade kwam voor tot in Egypte, Syrië en Malta. In Malta op 1000 kilometer afstand voelde de aardbeving krachtiger aan dan gebruikelijk voor Griekse aardbevingen. Hier scheurde de aarde open en vielen gebouwen om. Vermoedelijk was door de aardbeving bij Kreta er een aardbeving bij Malta getriggerd. In Cairo werden drie bevingen gevoeld van één, anderhalf en twee minuten.
9 – Vrancea – Roemenië, 11 juni 1738 (Mw7.7)
Deze aardbeving trad op rond 10 uur in Moldavië, maar is tegenwoordig Roemenië. De beving werd in een groot gebied gevoeld en er was veel schade. Boekarest werd het hardst getroffen. NOAA kent deze aardbeving niet. In de maanden voor deze beving, zijn er diverse voorschokken. In bronnen wordt deze aardbeving op 31 mei genoemd, omdat toen de oude kalender hier nog actief was.
10 – Atlantische Oceaan – Portugal, 31 maart 1761 (Mw7.5)
Zes jaar na de grote aardbeving wordt Lissabon opnieuw door een krachtige aardbeving getroffen. Over deze aardbeving ontbreekt veel informatie. Dit zou komen door een censuur die was ingesteld door de Portugese regering. De aardbeving trad op 31 maart 1761 om 12.01 uur, duurde 5 tot 7 minuten en is in grote delen van West-Europa gevoeld.
De onrust beschadigde een gevangenis in Lissabon en ongeveer 300 gevangenen weten te ontsnappen. In Porto leed de stad ernstige schade die erger was dan die in 1755, met de dood van verschillende mensen tot gevolg. Op Madeira kwamen rotspartijen in beweging, die in zee stortten en een kerk verwoestten. Als gevolg hiervan stierven vier mensen, waarvan er twee werden verpletterd tijdens het vissen toen de keien op hen vielen.
De aardbeving veroorzaakt een tsunami, die aan de andere kant van de Atlantische Oceaan wordt waargenomen. Technisch gezien was deze beving een naschok van de 1755-aardbeving. De Portugese Wikipedia stelt hem vast op M8.0.6 De Engelse Wikipedia maakt er een Mw 8.5 van. De historische Europese aardbevingsdatabase AHEAD komt niet hoger dan Mw7.5.
Onbekende aardbevingen
Zowel in het jaar 518 als in 1555 wordt Skopje (Noord-Macedonië) getroffen door een krachtige aardbeving. Veel details zijn er niet over bekend, maar bij de eerste aardbeving zou de grond over 45 kilometer zijn opengescheurd en een scheur van 4 meter breed hebben achtergelaten. De stad wordt enkele kilometers verderop herbouwd. Beide aardbevingen krijgen een 12 op de schaal van Mercalli. De gedachte is, dat dit is overdreven. Dit wordt bevestigd door het Europese AHEAD die de aardbeving van 1555 vaststelt op een Mw6.2.
Voetnoten
- Met name een artikel uit Quest van Bureau Wibaut is stuitend. Zo wordt een aardbeving in Iran in het jaar 856 gepositioneerd in Griekenland. Vervolgens gebruikt Bing AI dit als bron voor haar antwoorden. Ook de Mw5.8 van de krachtigste Nederlandse aardbeving in Roermond, krijgt van Bureau Wibaut een 5.4, waarbij dit journalistencollectief ook het dodelijke slachtoffer tot leven weet te wekken. ↩︎
- De aardbeving bij Madeira (Mw 7.8) zou nooit in deze lijst zijn voorgekomen als deze 1000 jaar eerder was opgetreden. Simpelweg omdat deze aardbeving op de Atlantische Oceaan bij te weinig mensen opviel en niet de geschiedschrijvers van die tijd hadden bereikt. ↩︎
- De grote waterberoering zorgde in Nederland op een dag met weinig wind voor grote golven op meren en kanalen. ↩︎
- NCEI Global Historical Hazard Database (noaa.gov) ↩︎
- M. A. Baptista en J. M. Miranda (2009) benoemen deze aardbeving en tsunami ↩︎
- De aardbeving is tot op grote afstand gevoeld, maar de impact lijkt mee te vallen. De beving maakt onderdeel uit van een lange serie naschokken. ↩︎